19 Mayıs 1939 Vefatının 58. Yıldönümü dolayısıyla

19 Mayıs 1939 Vefatının 58. Yıldönümü dolayısıyla

Cesur Gazeteci ve Mücadele Adamı:

AHMET AĞAOĞLU

                                                                    *Yasemin Giritli İnceoğlu

Tanınmış gazetecilerimizden ve düşünürlerimizden Ahmet Ağaoğlu (1869-1939), Azerbaycan’ın Karabağ bölgesindeki Şuşa kentinde doğmuşur. Arapça, Farsça ve Rusça öğrenerek, önce doğduğu kasabada Rus orta okulunu ve Tiflis’de lise öğrenimini bitirmiş, sonra Sorbonne Üniversitesi Tarih ve Filoloji Bölümlerine devam etmiş, bu arada College de France okumuş, aynı zamanda da Hukuk Fakültesine kaydolarak, hukuk öğrenimi görmüştür.

Avrupa’daki öğrenim yıllarında Fransız gazete ve dergilerinde doğuya ait konularda yazılar yazmış, (La Nouvelle Revue, Revue Blue), kongrelere katılmış, fikir adamlarıyla tanışmış, ittihat ve Terakki Cemiyeti’nin  Paris’deki üyeleriyle ilişkiler kurmuştur. Üniversite yıllarında hocası Ernst Renan’dan, yine Paris’de tanıştığı Cemalettin Afgani onun İslamiyete ilişkin düşüncelerini etkilemiştir. Aynı yıllarda karşılaştığı Ahmet Rıza Bey de Ağaoğlu’nu etkileyen kişiler arasındaydı.

1894’de memleketine dönerek,  Azerbaycan’da milli şuurun uyanması için  İsmail Gaspirenski, Hüseyinzade  Ali gibi milliyetçilerle beraber çalışmıştır. Öğretmenlik yapmakla beraber, Hayat, İrşad ve Terakki gibi gazetelerde de yazmıştır. Ağaoğlu bu yazılarında mezhep ayrılıkları davalarının bir işe yaramadığını, halkı geriye iten bir efsane olduğunu, ancak milli birlik ve beraberliğin faydalı olduğunu vurguladığından, bazı tutucuların tepkisine neden olmuştur. Ayrıca Tiflis’de Hüseyinzade Ali’nin yardımlarıyla Fuyuzat’ı yayımlamıştır.

II.Meşruiyetin ilanından bir yıl sonra 1909’da Türkiye’ye gelmiş, ittihat ve Terakki Fırkasına girerek, çeşitli gazete ve dergilere Türkçe ve Fransızca makaleler yazarak, Tercümanı Hakikat gazetesine başyazar olmuştur. Türkçülük hareketinin başında Ziya Gökalp, Yusuf Akçura ve Şair Mehmed Emin Yurdakul ile birlikte çalışmıştır. Türk Yurdu dergisinin ve Türk Ocağı’nın kurucularındandır.

Aynı yıl İstanbul Üniversitesi’nde yeni kurulan Türk Tarihi kürsüsünde ders okutmaya başlayan Ağaoğlu, 1912 yılında İttihat ve Terakki Partisi genel Merkezi üyeliğine ve Afyonkarahisar Mebus’luğuna seçilerek Osmanlı Parlamento’suna girmiştir.

I.Dünya Savaşı (1914-1918) boyunca Üniversite’deki derslerine devam etmiş, Osmanlı Devleti’nin yarı resmi nitelikli yayın organı (Hilal) gazetesini savaş içinde altı ay kadar yöneten Ağaoğlu, 1918’de özgürlük mücadelesine girişen Azerbaycan’ın yardımına koşan Türk ordusunun siyasi müşavirliğini yapmış, kısa bir süre Azerbaycan’da kaldıktan sonra, İstanbul’a döndüğünde yakalanarak Bekirağa Bölüğünde bir hafta tutuklu kalmış ve 25 Mart 1919 günü Malta’ya sürülmüştür.

Malta’da 2764 No’lu sürgün olarak suçlanan Ağaoğlu, İngiliz komutana yazdığı dilekçelerle özgürlük mücadelesi vermiş ve suçsuzluğunu kanıtlama çabalarına girmiştir. Bu mücadelesinde, daima sağlam hukuk formasyonu, polemikçi gazetecilik tecrübesi, kusursuz Fransızcası ile yazdığı mektup ve dilekçelerle İngiliz komutanı pes ettiren Ağaoğlu, bu başvurularında devamlı olarak özgürlükten yoksun edilişinin nedenlerini sormuş ve adalet istemiştir.1921’de serbest bırakılınca, Milli Mücadeleye katılmış, Ankara’da gazeteciliğe başlamış, daha sonra Basın Yayın Genel Müdürlüğü görevini de üstlenmiştir.

Cumhuriyetin ilanından sonra ilk kez Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne Kars milletvekili olarak giren Ağaoğlu, aynı zamanda Ankara Hukuk Fakültesi’nde Anayasa Hukuku dersleri okutmuş ve Ankara’da yayımlanan Milli Mücadelenin resmi organı Hakimiyet-i Milliye gazetesinde başyazarlık yapmıştır.

1930’da Serbest Cumhuriyet Fırkası kurucuları arasında yer alan Ağaoğlu, parti dağıldıktan sonra siyasi yaşamdan çekilerek İstanbul Üniversitesi’ne –o zamanki adıyla İstanbul Darülfunun- Türk Medeniyeti kürsüsüne atanmış, hukuk dersleri okutmuş, Cumhuriyet gazetesinde de makaleler yazmış, özellikle Devlet ve Fert başlıklı ünlü on dört makalesi ile gürültüler koparmıştır. Bu yazılarında hem ferdin hem devletin varlığını ifade etmekte, fert yok devlet var diyenlere cevap vermektedir. 1933 ‘de Akın gazetesini çıkarmış, CHP’ye muhalif bir çizgi izleyen gazeteyi kısa süre sonra kapatmak zorunda kalmıştır. 1933 Üniversite reformunda kadro dışı bırakılınca emekliye ayrılmıştır. Son yıllarında Kültür Dergisi ve İnsan Dergilerinde Hukuk Tarihi, Uygarlığın Gelişimi gibi konulara ilişkin yazılar yazmıştır.

Binlerce yayınlanmış makalesi yanında kitap halinde yayımlanmış bilimsel ve siyasi eserleri vardır. Bunların bazıları şunlardır : Şii mezhebi ve Menbaları, İslama Göre ve İslamda Kadın, Üç Medeniyet, Hindistan ve İngiltere, Serbest İnsanlar Ülkesinde, Devlet ve Fert, Ben Neyim, Serbest Fırka Hatıraları, İhtilal mi Inkılap mı, Gönülsüz Olmaz, Türk Hukuk Tarihi, Türk Teşkilat-ı Esasiye(Anayasa) Hukuku, İran ve İnkılabı, Kropotkin’den Etika adlı çevirisi.

Yazılarında ve siyasal yaşamında Batı uygarlığının tamamen benimsenmesini, Türkçülüğü ve liberal düşünceyi savunan Ağaoğlu’nun toplumsal ve siyasal düşüncesi yaşamının çeşitli dönemlerinde vurguları değişerek İslam, Batıcılık ve Türkçülük gibi üç ana çizgide gelişmiştir. Bu üç çizgi içinde belirleyici olan ve öteki alanlardaki düşüncelerini de etkileyen yönelim Batıcılıktır. Ağaoğlu için batıcılık, liberal düşünce ve özellikle birey özgürlüğü ile eşanlamlıdır.

Ağaoğlu’nun Fransa’da bulunduğu yıllar onun özelllikle Fransız Devrimi’nin getirdiği düşüncelere yakınlaşmasına, Batı’nın liberal kavram ve değerlerini incelemesine olanak vermiştir. İslama bakışındaki reformcu ve laik eğitim ile Türkçülük, anlayışındaki demokratik vurgu Batı’ya ilişkin temel kavrayışının türevleridir.

Kaynaklar

-Ağaoğlu Ahmet, Babamın Arkadaşları, 3.Baskı (ilavelerle), Baha Matbaası, 1969.

-Giritli İsmet, Günümüzde Haberleşme, der Yayınları, İstanbul, 1988.

-İnuğur Nuri, Türk Basınında İz Bırakanlar, Der Yayınları, İstanbul, 1988.

-Onar Sıdık Sami, Atatürk ve Çevresi, İstanbul Üniversitesi Atatürk devrimleri Araştırma Enstitüsü Yayınları, No.1 Sermet Matbaası, İstanbul, 1974.

*Prof.Dr/İletişim Akademisyeni

Bu makale Yeni Forum Dergisi’nin Nisan/Mayıs 1997 tarihli sayısında yayımlanmıştır.

admin